اخبار > خراسان، نقطه تلاقي فرهنگ و هنر ايران


گزارش نخستين روز هم‌انديشي موسيقي خراسان و ماوراءالنهر
خراسان، نقطه تلاقي فرهنگ و هنر ايران

 

هم‌انديشي دو روزه بررسي موسيقي خراسان و ماوراءالنهر ، در استقبال از همايش قطب‌الدين شيرازي كه ارديبهشت ماه 1385 برگزار مي‌شود، از سه‌شنبه 13 دي ماه به مدت دو روز در سينماتك موزه هنرهاي معاصر آغاز شد.

هم‌انديشي دو روزه بررسي موسيقي خراسان و ماوراءالنهر ، در استقبال از همايش قطب‌الدين شيرازي كه ارديبهشت ماه 1385 برگزار مي‌شود، از سه‌شنبه 13 دي ماه به مدت دو روز در سينماتك موزه هنرهاي معاصر آغاز شد.

به گزارش روابط عمومي فرهنگستان هنر ، در ابتداي اين هم‌انديشي ايرج نعيمايي، عضو وابسته فرهنگستان هنر،‌ ماوراءالنهر را محل تلفيق موسيقي و فرهنگ و هنر ايران دانست و گفت: «اگر بگوييم خراسان نقطه اتلاق فرهنگ و هنر ايران است (به خصوص پس از اسلام موسيقي مناطق مختلف را در خود جمع كرده است) حرف بعيدي نزده‌ايم. ماوراءالنهر سبك‌هاي مختلف موسيقي را در خود گنجانده است.»

نعيمايي ادامه داد: «تا چند سال پيش كساني كه موسيقي نواحي را بررسي مي‌كردند، آن را موسيقي ساده مي‌دانستند. اما امروز ثابت شده كه ساختار برخي از موسيقي‌هاي محلي بسيار پيچيده است. موسيقي تمامي خراسان حتي از موسيقي رديفي هم پيچ و شكست و حركت‌هاي تكنيكي‌تري دارد. به عنوان مثال تكنيك‌هاي «نواخت» با دست راست از افراد معمولي بر نمي‌آيد. درست است كه در ظاهر موسيقي خراسان با يك يا در نهايت دو ساز اجرا مي‌شود و ساده است ، اما با تفكر صوفيانه و عميق همراه شده است.»

در ادامه اميرحسين پورجوادي دبير علمي همايش ، نيز خراسان را يكي از مهدهاي بزرگ فرهنگ و تمدن ايراني خواند و گفت: «پيشينه تاريخي موسيقي اين منطقه تا دوران باستان قابل تعقيب است. ماوراءالنهر براساس شواهد تاريخي يكي از كهن‌ترين مراكز موسيقي جهان بوده و بعد از اسلام نيز بسياري از موسيقي دانان برجسته جهان اسلام در خراسان ‌زيسته يا از مكتب‌هاي موسيقي آن برخاسته بودند. موسيقي دانان و موسيقي شناسان همچون نيشابوري، فارابي، ابن سينا، خوارزمي ، جامي ، درويش علي چنگي و ... برخاسته از اين فرهنگ و تمدن بوده‌اند.»

پورجوادي همچنين ادامه داد: «امروزه نيز فرهنگ موسيقيايي خراسان بزرگ و ماوراءالنهر و خرده فرهنگ‌هايي كه در آن وجود دارد ، برآيندي از موسيقي‌هاي فارس، تاجيك،‌ ازبك، كرد، پشتون و ... است. با وجودي كه اين اقوام موسيقي واحدي اجرا نمي‌كنند ، اما سنت اصلي آنها بسيار به هم نزديك است؛ درست مثل يك پارچه به هم بافته شده است.»

پس از آن استاد عبدالله سرور احمدي و حبيب حبيبي‌فرد با دوتار نوازي و آواز شرق خراسان گوشه‌هاي از موسيقي خراسان را به نمايش گذاشتند. در ادامه هومان اسعدي به ايراد سخن پرداخت: « حمايت حكومت تيموري از موسيقي‌دانان، الگوي مناسبي براي اثبات اين نكته است كه اگر از هنر و موسيقي حمايت شود، به شكوفايي و رشد مي‌رسد.»

هومان اسعدي عضو شوراي علمي همايش بين المللي قطب الدين شيرازي، در سخنراني خود كه با موضوع «موسيقي هرات در دوره تيموري» ايراد شد، به تأثير حمايت‌هاي حكومت تيموري از فرهنگ و هنر به خصوص موسيقي اشاره كرد و گفت: «حمايت از هنر در اين دوره يكي از مهمترين عوامل پيشرفت موسيقي خراسان بود. حتي بسياري از اشخاص دربار تيموري نوازندگان برجسته‌‌اي بودند و ارتباط نزديكي با موسيقي‌دانان وجود داشت تا جايي كه شاهزادگان تيموري مستقيماً براي آنها نامه و دعوت نامه مي‌فرستادند.»

او ادامه داد: «امير علي شير نوايي ، شاعر نام آشناي خراسان، در اين دوره مي‌زيست و بسياري از آثار مشهور او مديون شرايط خوب اجتماعي دوره تيموري است. موسيقي خراسان در اين دوره به تكوين و تثبيت رسيد و مي‌توان گفت اوج شكوفايي و رشد آن را بايد همين دوره دانست. عبدالقادر مراغه‌اي كه يكي ديگر از چهره‌هاي شاخص اين دوره است، نيز گواه ديگري بر اين مدعاست. ماوراءالنهر مركز فرهنگ و هنر منطقه در دوره تيموري بود. تا جايي كه هنرمنداني از كشمير و هند به آنجا مي‌آمدند و به تحصيل موسيقي مي‌پرداختند.

پس از اسعدي،امير‌حسين پورجوادي پيرامون موسيقي خراسان در دوره صفويه به ايراد سخن پرداخت. وي مكتب موسيقايي اين دوره را كه در هرات شكل و رواج داشته است و بنيان‌گذار آن " مراغه‌اي " بوده پايه و ستون مهم فرهنگ موسيقي جهان اسلام دانست.

پورجوادي ادامه داد : تداوم سنت مكتب هرات در صفويه به خوبي ديده مي‌شود اما سؤال اينجاست كه آيا تداوم سنت مكتب هرات در صفويه به طور كامل ديده مي‌شود؟ وي خاطر نشان كرد كه آنچه باعث تداوم ، رونق يا تغيير شكل يك سبك مي‌شود شيوة حمايت پشتيبانان و سردمداران آن دوران بوده و هست. مثلاً شاه اسماعيل خودش شاعر بود اما موسيقي كه در دربار او رايج بود نسبت به موسيقي دربار سلطان حسين خشن‌تر بود.

پورجوادي در بخش ديگري از سخنان خود به مينياتورهاي دورة صفويه اشاره كرد و گفت اهميت و وجود موسيقي و حضور چشم‌گير نوازندگان در مجالس و دربار در اين تصاوير به خوبي نشان داده شده است.

بخش دوم اولين روز از همايش موسيقي خراسان و ماوراءالنهر با نشستي به رياست دكتر ساسان فاطمي ادامه پيدا كرد كه در آن محمدرضا درويشي ، منصوره ثابت زاده و استفان بلام مقالات خودرا ارائه كردند.

ابتدا محمدرضا درويشي دربارة جايگاه دو تار در موسيقي كنوني خراسان گفت : خراسان پيش از تقسيمات جديد پهناورترين استان ايران بود كه امروزه به سه منطقه جنوبي ، شرقي – مركزي و شمالي تقسيم شده است.

وي گفت : زبان و ادبيات غالب در خراسان جنوبي و شرقي فارسي دري است ، در حالي كه زبان و ادبيات غالب در خراسان شمالي تركي و كردي است و همين تفاوت در زبان و ادبيات و رسوم به كليت موسيقي اين مناطق قابل تعميم است.

درويشي تأكيد كرد : دو تار تنها سازي است كه امروز در جنوب خراسان ديده مي‌شود و همان طور كه در خراسان با سه نوع موسيقي روبرو هستيم در هر سه حوزه سه نوع دو تار هم داريم. ساز اول دوتار حوزة شرقي ، دو تار شمالي و سوم دوتار تركمني و تفاوتهايي كه اين ساز در سه فرهنگ شرقي ، شمالي و تركمني دارد در دستة آنها است.

سخنران بعدي منصورة ثابت‌زاده دربارة بازي‌هاي خراسان چنين توضيح داد كه حركات موزون در خراسان بازي اطلاق مي‌شود و اين واژه‌اي است كه در ديگر نقاط ايران رايج نيست. وي ضمن تأكيد بر اينكه فرهنگ بازي در خراسان بسيار غني است و متعاقباً آهنگهاي اين حوزه نيز بخش مهمي از موسيقي خراسان را تشكيل مي‌دهند گفت : اين اهنگها اكثراً با سازهاي قشمه ، سرنا و دهل نواخته مي‌شوند.

ثابت‌زاده گفت : در كل خراسان بازي‌ها به شكل دوره‌اي و زنجيره‌اي است كه با ريتم آهسته شروع و به ريتم تند ختم مي‌شود.

وي افزود : در حوزة جنوب مخلوطي از بازي‌ها را مي‌بينيم كه سرنا ، دهل ، قمشه و دايره در آن ديده مي‌شود و تأثير موسيقي كرمان و سيستان در آن به خوبي ديده مي‌شود.

پس از ثابت‌زاده استفان بلام به توضيحاتي دربارة داستان حضرت علي(ع) و امام رضا(ع)

در رپرتوار بخش‌هاي شمالي خراسان پرداخت و سپس ميزگرد علمي اين همايش با رياست مهرداد احمديان و حضور محمدرضا درويشي ، منصوره ثابت‌زاده ، استفان بلام ، هومان اسعدي ، اميرحسين پورجوادي و ساسان فاطمي برگزار شد.

ابتدا مهرداد احمديان اين سئوال را مطرح كرد كه حال با بررسي تاريخي موسيقي خراسان مي‌خواهيم بدانيم كه آيا اين سير تاريخي به هم پيوسته بوده يا انقطاع‌و دوره‌هاي اوج و سكون يا تغيير شكل هم بوده. احمديان از اساتيد حاضر در جلسه خواست پيرامون اين مسئله پاسخ‌گو باشند.

ساسان فاطمي در اين باره گفت : مباحثي كه تاكنون مطرح شده پيرامون دو جنبه موسيقي جدي يا هنري و ديگري مردمي يا عامه‌پسند بوده است. از طرف ديگر خراسان بزرگ هرچند با سنت موسيقي ايران متفاوت است اما مفاهيم مشترك دارد.

فاطمي گفت : مي‌خواهم بپرسم امروزه با اين تعدد مركزيت موسيقيايي خراسان صرفاً يك ماهيت ايراني دارد يا مخلوطي از ماهيت ايراني ، تركي است و اصلاً تا چه حد مديون كدام قوم است؟

درويشي در پاسخ گفت : هرچه از نيشابور به سمت بالا حركت كنيم ديگر زبان فارسي نمي‌بينيم و زبانها ريشه در گويشهاي مختلف تركي دارد ولي آن محدوده‌اي كه امروز جغرافياي خراسان را نشان مي‌دهد حدود 4/3 آن به زبان فارسي صحبت مي‌كنند مگر اينكه اقوام مهاجر باشند.

پور جوادي در تكميل سخنان درويشي گفت : پيش‌تر دربارة ايجاد تغيير و تحول در حوزه موسيقي به موضوع حامي اشاره كردم حالا مي‌خواهم بگويم علاوه بر حمايت جابه جايي هم عامل ديگري است . مثلاً در قرن 10 مركزيت موسيقي در ايران به اصفهان منتقل مي‌شود پس سنت موسيقي با يك سري سنت جديد برخورد مي‌كند و خواه و ناخواه تغييراتي در آن پديد مي‌آيد كه ديگر نمي‌دانيم بر سر آن چه گذشته ولي تداوم آن باعث حفظ آن شده است.

هو مان اسعدي نيز گفت : استمرار و تحول جزء اجتناب‌ناپذير موسيقي است اما بايد ديد اين استمرار در چه عناصري بوده مثلاً اسناد مكتوب نشان مي‌دهند رسالاتي كه صفي‌الدين ارموي نوشته تفاوتهايي با مقالات نويسندگان پس از او دارد اما در جوهرة آن كليات تداوم ديده مي‌شود.

در ادامة اين پرسش و پاسخ ساسان فاطمي از منصوره ثابت‌زاده كه دربارة بازي‌هاي خراسان صحبت كرده بود پرسيد تقسيمات بازي‌ها بر چه اساسي بوده و ثابت‌زاده در پاسخ گفت : تقسيم‌بندي‌هايي كه من ارائه كردم حدس يا فرضياتي بود كه در سير تحقيقاتم به آنها برخورد كرده‌ام و براي اثبات آنها به زمان زيادي احتياج دارم فعلاً براساس لباس‌ها ، آداب و رسوم و اشتراكات به تقسيم و مرزبندي آنها رسيده‌ايم.

نخستين روز از همايش موسيقي نواحي خراسان و ماوراءالنهر با اجراي كارگاه موسيقي خراسان توسط بابك راحتي به كار خود پايان داد.

 
 
 

زمان انتشار: چهارشنبه ١٤ دی ١٣٨٤ - ١٣:٢٢ | نسخه چاپي

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج




اخبار
اخبار موسسات و زیرمجموعه ها
کلیه حقوق متعلق به این پورتال برای فرهنگستان هنر محفوظ است.